Łysak kupkówkowy – wprowadzenie do gatunku
Łysak kupkówkowy, znany naukowo jako Gymnopilus flavus (Bres.) Singer, to interesujący gatunek grzybów, który należy do rodziny Galerinaceae. Opisany po raz pierwszy w 1905 roku przez włoskiego mykologa Giacomo Bresàdolę, grzyb ten zyskał swoją obecną nazwę dopiero w 1949 roku dzięki pracy Rolfa Singera. Gatunek ten jest szczególnie ciekawy ze względu na swoje siedlisko oraz właściwości morfologiczne, które przyciągają uwagę badaczy i miłośników przyrody.
Systematyka i nazewnictwo
Łysak kupkówkowy należy do klasyfikacji grzybów według Index Fungorum, gdzie figuruje w rodzaju Gymnopilus oraz rodzinie Galerinaceae. Jest częścią szerszej grupy Agaricales, która obejmuje wiele znanych gatunków grzybów. Historia nomenklatury tego gatunku jest bogata – początkowo został opisany jako Naucoria flava, co wskazuje na jego żółtawą barwę. W miarę rozwoju badań mykologicznych, zmieniała się także jego nazwa, co jest typowe dla wielu gatunków grzybów.
W literaturze mykologicznej łysak kupkówkowy występuje pod wieloma synonimami, takimi jak Flammula dactylidicola czy Phaeocollybia flava. Warto również zaznaczyć, że polską nazwę zaproponował Władysław Wojewoda w 2003 roku. Gatunek ten zawdzięcza swoją nazwę trawie kupkówka pospolita, w której często można go spotkać.
Morfologia łysaka kupkówkowego
Kapelusz
Kapelusz łysaka kupkówkowego ma średnicę od 15 do 60 mm i charakteryzuje się mięsistą konsystencją. Początkowo ma kształt wypukły lub lekko dzwonkowaty z podgiętym brzegiem, a z czasem staje się płasko-wypukły z niskim garbkiem. Powierzchnia kapelusza jest matowa i włóknisto-filcowata, a jego kolor zmienia się od żółtego do jasnoochrowego, przechodząc w rdzawożółty i rdzawoochrowy z brązowymi plamkami.
Blaszki
Blaszki grzyba są dość gęste i mają od 35 do 40 sztuk. Przyrośnięte są do brzegów kapelusza z ząbkiem zbiegającym, początkowo mają jasnożółty kolor, a później stają się jasnordzawożółte z pomarańczowym odcieniem. Ich ostrza pokryte są białawo-kłaczkowatym nalotem.
Trzon
Trzon łysaka kupkówkowego ma wysokość od 20 do 70 mm i grubość od 3 do 10 mm u góry oraz od 10 do 15 mm u podstawy. Ma cylindryczny kształt z wrzecionowatą lub pęcherzykowo pogrubioną dolną częścią. Początkowo jest pełny, ale z czasem staje się pusty. Powierzchnia trzonu zmienia kolor od żółtoochrowego do rdzawobrązowego w dolnej części i jest włókienkowata.
Miąższ
Miąższ łysaka kupkówkowego jest miękki i ma kolor żółtawy do żółtoochrowego. Smak grzyba jest łagodny do lekko gorzkawego, a zapach może być niewyraźny lub przyjemnie korzenny. Wysyp zarodników ma kolor rdzawożółty do żelazistego.
Cechy mikroskopowe
Mikroskopowe cechy łysaka kupkówkowego są również istotne dla jego identyfikacji. Zarodniki mają rozmiar (4,5–)5,0–6,0(–6,5) μm i przyjmują kształt szerokoelipsoidalny do szerokomigdałowato-elipsoidalnych. W widoku z przodu są szerokoelipsoidalne lub prawie kuliste, ze ścianą rdzawobrązową oraz grubo brodawkowanym wyglądem. Podstawki mają wymiar 20–24 × 5,5–6,5 μm i są cylindryczne lub wąsko maczugowate.
Bazydiole mają długość od 16 do 20 μm i są wąsko maczugowate. Cheilocystydy są przemieszane z bazydiolami i mają różne kształty – od wąsko cylindrycznych po główkowate na szczycie. Warto zaznaczyć, że pleurocystydy nie występują w tym gatunku.
Występowanie i siedlisko
Łysak kupkówkowy jest gatunkiem europejskim, jednak na terenie Polski jego występowanie jest ograniczone. W piśmiennictwie naukowym do 2003 roku zanotowano tylko kilka stanowisk tego grzyba. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski figuruje on jako gatunek wymierający (status E), co oznacza, że jego przetrwanie jest mało prawdopodobne ze względu na działania zagrożenia środowiskowego.
Jako grzyb saprotroficzny łysak kupkówkowy preferuje specyficzne siedliska – najczęściej można go spotkać na skraju łąki oraz w siedliskach ruderalnych czy na polanach leśnych. W literaturze podano również informacje o tym, że rośnie on w trawie kupkówka pospolita oraz innych gatunkach traw. Interesującym przypadkiem są stanowiska tego grzyba odkryte wysoko w górach – nawet na wysokości 1900 m n.p.m., co świadczy o jego dużej zdolności adaptacyjnej.
Zakończenie
Łysak kupkówkowy to fascynujący przedstawiciel mykobioty Polski oraz Europy, który zasługuje na szczególną uwagę ze względu na swoje unikalne cechy morfologiczne oraz ograniczone występowanie. Jego status jako gatunku wymierającego podkreśla potrzebę ochrony siedlisk
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).